Milliy sertifikat baholash tizimi: mazmuni, mexanizmi va amaliy ahamiyati

UOʻK: 37.091.26
Muallif: Bekberganova Zilola Hurmat qizi, Oʻzbekiston milliy pedagogika universiteti talabasi
Annotatsiya. Maqolada Oʻzbekistonda umumtaʼlim fanlari boʻyicha bilim darajasini baholashning milliy sertifikat tizimi tahlil qilinadi. Tizimning normativ-huquqiy asoslari, natijalarni Rasch modeli asosida hisoblash tartibi, A+ dan C gacha boʻlgan daraja shkalasi, sertifikat ballarini oliy taʼlim muassasalariga qabulda hisobga olish mexanizmi hamda pedagog kadrlar uchun belgilangan ragʻbatlantirish choralari yoritiladi. Shuningdek, tizimning ustun jihatlari va takomillashtirishni talab etadigan masalalar koʻrsatib oʻtiladi.
Kalit soʻzlar: milliy sertifikat, baholash, Rasch modeli, daraja shkalasi, oliy taʼlimga qabul, taʼlim sifati.
Abstract. The article examines the national certificate system for assessing knowledge of general education subjects in Uzbekistan. It describes the legal framework, the Rasch-model-based scoring procedure, the six-level grading scale (A+ to C), the rules for converting certificate results into university admission points, and incentives for teachers. Strengths of the system and issues that require improvement are also discussed.
Keywords: national certificate, assessment, Rasch model, grading scale, university admission, education quality.
Аннотация. В статье анализируется национальная сертификационная система оценки знаний по общеобразовательным предметам в Узбекистане. Рассматриваются нормативно-правовая база, порядок расчёта результатов на основе модели Раша, шестиуровневая шкала (от A+ до C), механизм учёта баллов сертификата при поступлении в вузы, а также меры стимулирования педагогов. Указаны сильные стороны системы и вопросы, требующие совершенствования.
Ключевые слова: национальный сертификат, оценивание, модель Раша, шкала уровней, поступление в вуз, качество образования.
Kirish
Taʼlim sifatini oshirishda bilimni xolis, shaffof va qiyoslash mumkin boʻlgan usulda baholash muhim oʻrin tutadi. Oʻzbekistonda bu yoʻnalishdagi islohotlarning muhim bosqichlaridan biri umumtaʼlim fanlari boʻyicha milliy sertifikat tizimining joriy etilishi boʻldi. Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 12-oktabrdagi 646-son qarori bilan umumtaʼlim fanlarini bilish darajasini baholashning milliy test tizimi bosqichma-bosqich joriy etila boshlandi [1]. Bu tizim abituriyent va pedagoglarga oʻz bilimini oldindan rasmiy hujjat bilan tasdiqlash imkonini beradi.
Milliy sertifikat — Oʻzbekiston Respublikasida muayyan fanlar boʻyicha bilim va koʻnikmalarni baholash maqsadida oʻtkaziladigan imtihon natijasida beriladigan hujjat boʻlib, uning natijalari oliy taʼlim muassasalariga qabul jarayonida hisobga olinadi [2]. Sertifikatlar soni va qamrab olingan fanlar yildan-yilga kengayib bormoqda: 2026-yil 1-sentyabrdan xitoy, koreys, yapon, ispan, italyan, fors, dari, pushtu, urdu, hindi va uygʻur tillari boʻyicha koʻp darajali milliy sertifikat test tizimi joriy etilishi, 2026–2027-oʻquv yilidan esa huquqshunoslik fani boʻyicha ham sertifikat berilishi belgilangan [3].
Tadqiqotning maqsadi — milliy sertifikat baholash tizimining tuzilishi va ishlash tamoyillarini normativ hujjatlar hamda rasmiy eʼlon qilingan maʼlumotlar asosida aniqlashdir. Vazifalar: tizimning huquqiy asoslarini koʻrsatish; baholash metodologiyasini yoritish; daraja shkalasi va ballarni hisoblash tartibini tahlil qilish; tizimning amaldagi muammolarini aniqlash. Tadqiqotda normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish, kontent-tahlil, qiyosiy va hisob-kitob usullaridan foydalanildi.
1. Tizimning normativ-huquqiy asoslari
Milliy sertifikat tizimi bir necha normativ hujjatga tayanadi. Birinchidan, Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 12-oktabrdagi 646-son qarori umumtaʼlim fanlarini bilish darajasini baholashning milliy test tizimini joriy etish asosini yaratdi [1]. Ikkinchidan, shu qaror hamda Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 10-yanvardagi 17-son qaroriga muvofiq abituriyentlarga milliy sertifikat asosida ball berish tartibi belgilangan [4]. Uchinchidan, Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi hamda Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligining qarori (Adliya vazirligida 2024-yil 29-mayda 3515-son bilan roʻyxatga olingan) xorijiy tillar va umumtaʼlim fanlarini bilish darajasini belgilovchi milliy va xalqaro tan olingan sertifikatlar roʻyxatini tasdiqlagan [5]. Bu hujjat sertifikatlar roʻyxatida Bilim va malakalarni baholash agentligi tomonidan beriladigan milliy sertifikatlarni ham qamrab oladi.
Pedagoglarni ragʻbatlantirish nuqtai nazaridan Prezidentning 2022-yil 11-maydagi PF-134-son Farmoni bilan tasdiqlangan 2022–2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish milliy dasturi ham muhim ahamiyatga ega [5], [6]. Imtihonlarni tashkil etish vakolati Bilim va malakalarni baholash agentligiga yuklangan; imtihon sanalari va joylari agentlikning rasmiy veb-sayti hamda Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali oldindan eʼlon qilib boriladi [3]. Natijalar odatda imtihondan keyin 21 ish kunigacha eʼlon qilinadi va my.gov.uz portalidagi shaxsiy kabinetda koʻrish mumkin [7].
2. Baholash metodologiyasi: Rasch modeli
Milliy sertifikat imtihonlari natijalari xalqaro metodika — Rasch modeli asosida hisoblanadi [7], [8]. Model daniyalik matematik Georg Rasch tomonidan 1960-yilda taklif etilgan boʻlib, zamonaviy testologiyada obyektiv oʻlchovning asosiy yondashuvlaridan biri hisoblanadi [9]. Modelga koʻra, talabgorning topshiriqni toʻgʻri bajarish ehtimoli faqat ikki kattalikka — talabgorning tayyorgarlik darajasi (θ) va topshiriqning qiyinlik darajasi (b) ga bogʻliq boʻladi:
P(X = 1) = exp(θ − b) / [1 + exp(θ − b)]
Bu yondashuvning amaliy ma’nosi shuki, natija oddiy toʻgʻri javoblar yigʻindisiga emas, balki topshiriqlarning qiyinligi hisobga olingan oʻlchov shkalasiga asoslanadi. Nazariy jihatdan bu turli imtihon sessiyalarida olingan natijalarni oʻzaro solishtirish imkonini beradi, chunki talabgor bahosi aynan qaysi variant tushganiga kamroq bogʻliq boʻladi [9], [10]. Rasmiy xabarlarda ham mazkur usul talabgorlar bilimini nisbatan aniqlik bilan oʻlchashga imkon berishi taʼkidlanadi [8].
3. Daraja shkalasi
Rasch modeli asosida hisoblangan jami ball talabgorga olti darajadan biri sifatida beriladi: A+, A, B+, B, C+ va C. Eʼlon qilingan shkala 46 balldan boshlanadi [8], [11]. Daraja chegaralari 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval. Milliy sertifikat darajalari va ularning qabuldagi ahamiyati
| Daraja | Sertifikat bali | Oliy taʼlimga qabulda hisobga olinishi |
|---|---|---|
| A+ | 70 dan yuqori | Fandan belgilangan maksimal ball |
| A | 65 – 69,9 | Fandan belgilangan maksimal ball |
| B+ | 60 – 64,9 | Sertifikat bali asosida foiz hisobida |
| B | 55 – 59,9 | Sertifikat bali asosida foiz hisobida |
| C+ | 50 – 54,9 | Sertifikat bali asosida foiz hisobida |
| C | 46 – 49,9 | Sertifikat bali asosida foiz hisobida |
Manba: [4], [8], [11] asosida muallif tomonidan tuzilgan.
4. Sertifikat ballarini qabulda hisobga olish tartibi
A+ va A darajali sertifikatga ega abituriyentga oliy taʼlim muassasalari bakalavriatiga kirish test sinovlarida shu fandan maksimal ball beriladi. B+, B, C+ va C darajali sertifikat egalariga esa sertifikatdagi umumiy ballga nisbatan foiz asosida ball hisoblanadi [4], [11]. Amaldagi hisob-kitob qoidasi quyidagicha: sertifikat bali 65 ga boʻlinadi va fanning maksimal baliga koʻpaytiriladi, natija yuzdan bir xonagacha kesib olinadi [12]. Birinchi (mutaxassislik) fan uchun maksimal ball 93, ikkinchi fan uchun 63 ball; majburiy fanlar (ona tili, matematika, Oʻzbekiston tarixi) boʻyicha sertifikat darajasidan qatʼiy nazar majburiy blokdagi shu fan uchun toʻliq 11 ball beriladi [12].
Hisob-kitobni misolda koʻrish mumkin. Abituriyent matematikadan 55 ball (B daraja) olgan boʻlsa, uni birinchi fan sifatida hisobga olishda 55 / 65 × 93 ≈ 78,69 ball, ikkinchi fan sifatida esa 55 / 65 × 63 ≈ 53,30 ball hosil boʻladi. Boshqa ayrim natijalar 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval. Sertifikat ballarining qabul ballariga aylantirilishi (namunaviy hisob)
| Sertifikat bali | Daraja | Foiz | 1-fan (maks. 93) | 2-fan (maks. 63) |
|---|---|---|---|---|
| 64 | B+ | 98,5 | 91,56 | 62,03 |
| 60 | B+ | 92,3 | 85,84 | 58,15 |
| 55 | B | 84,6 | 78,69 | 53,30 |
| 50 | C+ | 76,9 | 71,53 | 48,46 |
| 46 | C | 70,8 | 65,81 | 44,58 |
Manba: [12] maʼlumotlari asosida keltirildi.
Tizimning muhim jihati shundaki, B+ dan C gacha boʻlgan sertifikat egasi qabulning birinchi bosqichida sertifikatdan foydalanish yoki foydalanmaslikni oʻzi tanlaydi: foydalansa, shu fandan test topshirmaydi, rad etsa, umumiy tartibda test topshiradi [12]. Majburiy fanlar uchun bunday tanlov yoʻq. Ikki va undan ortiq fandan sertifikat boʻlsa, har biri oʻz fani uchun alohida hisobga olinadi; matematika esa ham majburiy, ham mutaxassislik fani sifatida ikki marta qatnashishi mumkin [13]. Chet tili boʻyicha B2 va undan yuqori daraja shu fandan maksimal ball, B1 daraja esa maksimal ballning 75 foizini beradi [13].
5. Pedagog kadrlar uchun ahamiyati
Milliy sertifikat faqat abituriyentlar uchun emas, pedagoglarning kasbiy malakasini baholashda ham qoʻllanadi. Umumtaʼlim fanlari boʻyicha sertifikatga ega pedagoglarga tarif stavkasiga nisbatan ustama toʻlash tartibi belgilangan; ustama miqdorlari normativ hujjatlar bilan davriy oʻzgarib turgani sababli amaldagi tartibni rasmiy manbalardan tekshirish zarur [6], [14]. Ustama sertifikat amal qilish muddati davomida toʻlanadi, muddat tugagach, toʻxtaydi [15].
Tizimning pedagoglarga oid yangi yoʻnalishi boshlangʻich taʼlim oʻqituvchilariga tegishli. Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 29-iyuldagi 411-son qarori bilan boshlangʻich taʼlim oʻqituvchilariga milliy sertifikat berish boʻyicha malaka imtihonlarini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom tasdiqlandi [16]. Unga koʻra, imtihon natijasiga qarab uch yil amal qiladigan A+, A, B+, B, C+ va C darajali elektron sertifikat beriladi; 2026/2027-oʻquv yilidan B+ va undan yuqori darajadagi sertifikatga ega boʻlgan, boshlangʻich sinflarda dars beruvchi boshlangʻich taʼlim mutaxassislari lavozim maoshiga har oy 15 foiz ustama oladi [15], [16], [17].
6. Tizimning ustun jihatlari va takomillashtirish masalalari
Tizimning ustun jihatlari quyidagilardan iborat: birinchidan, natijalar xalqaro tan olingan Rasch modeli asosida hisoblanadi; ikkinchidan, darajalar aniq ball chegaralari bilan belgilangan; uchinchidan, abituriyentga sertifikat balidan foydalanish yoki foydalanmaslik huquqi berilgan; toʻrtinchidan, sertifikatlar qamrovi yangi fanlar va xorijiy tillar hisobiga kengaymoqda [3], [12].
Shu bilan birga, amaliyotda dolzarb masalalar ham mavjud. Matbuot maʼlumotlariga koʻra, sertifikat orqali maksimal ball berish mexanizmi tufayli bir ball chegarasida haddan tashqari koʻp abituriyent toʻplanib qolmoqda, sertifikat olayotganlar soni ortib borayotgani sababli bu mexanizm Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi va Bilim va malakalarni baholash agentligi tomonidan qayta koʻrib chiqilmoqda [18], [19]. Muallif fikricha, A+ va A darajalari qabulda bir xil maksimal ball bergani uchun eng yuqori natija koʻrsatgan talabgorlarni bir-biridan farqlash imkoni cheklanadi; shu bois yuqori darajalar uchun qoʻshimcha farqlash mezonlari joriy etilishi, shuningdek, imtihon statistikasi va qiyinlik koʻrsatkichlari boʻyicha ochiq tahliliy hisobotlar eʼlon qilinishi tizim shaffofligini yanada oshirishi mumkin.
Xulosa
Tadqiqot natijalari milliy sertifikat tizimi huquqiy jihatdan Vazirlar Mahkamasining 2020-yildagi 646-son va 2024-yildagi 17-son qarorlariga hamda boshqa normativ hujjatlarga asoslanganini, baholash esa Rasch modeli boʻyicha olib borilishini koʻrsatdi. Natijalar A+ dan C gacha oltita daraja bilan ifodalanadi; A+ va A darajalari qabulda maksimal ball, B+ dan C gacha darajalar esa sertifikat balining 65 ga nisbati asosida hisoblangan ball beradi. Tizim abituriyentlar uchun oldindan tayyorgarlik koʻrish va ball toʻplash imkonini, pedagoglar uchun esa kasbiy malakani tasdiqlash vositasini yaratdi. Shu bilan birga, maksimal ball berish mexanizmini takomillashtirish va tizim shaffofligini oshirish masalalari kun tartibida turibdi. Normativ hujjatlar va ustama miqdorlari tez-tez yangilanishi sababli ushbu maʼlumotlarni lex.uz va Bilim va malakalarni baholash agentligi saytidagi amaldagi tahrir bilan solishtirib borish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 12-oktabrdagi 646-son qarori. — URL: https://lex.uz/uz/docs/-5044726 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Milliy sertifikat nima? // Oliygoh.uz. 30.05.2026. — URL: https://oliygoh.uz/post/milliy-sertifikat-nima (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- 11 ta yangi chet tili milliy sertifikat tizimiga qoʻshiladi // Kun.uz. 31.07.2026. — URL: https://kun.uz/news/2026/07/31/11-ta-yangi-chet-tili-milliy-sertifikat-tizimiga-qoshiladi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 12-oktabrdagi 646-son va 2024-yil 10-yanvardagi 17-son qarorlari. Abituriyent umumtaʼlim fanlaridan milliy sertifikat olsa, uning natijalariga ballar qanday qoʻshib beriladi // Abt.uz. — URL: https://abt.uz/blog/abituriyent-umumtalim-fanlaridan-milliy-sertifikat-olsa-uning-natijalariga-ballar-qanday-qoshib-beriladi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligining qarori. Xorijiy tillar va umumtaʼlim fanlarini bilish darajasini belgilovchi milliy va xalqaro tan olingan sertifikatlar roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida. Adliya vazirligida 2024-yil 29-mayda 3515-son bilan roʻyxatga olingan. — URL: https://lex.uz/pdffile/6943986 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi PF-134-son “2022–2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Farmoni.
- Milliy sertifikat natijalari qachon chiqadi va qayerda // InfoEdu.uz. 12.05.2026. — URL: https://infoedu.uz/milliy-sertifikat-natijalari-elon-qilindi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Rash modeli nima va milliy sertifikat bali qanday chiqadi // InfoEdu.uz. — URL: https://infoedu.uz/endi-milliy-sertifikat-test-natijalari-xalqaro-metodika-rash-modeli-asosida-hisoblanadi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Rasch G. Probabilistic Models for Some Intelligence and Attainment Tests. — Copenhagen: Danish Institute for Educational Research, 1960.
- Bond T. G., Fox C. M. Applying the Rasch Model: Fundamental Measurement in the Human Sciences. 3rd ed. — New York: Routledge, 2015.
- Endi milliy sertifikat test natijalari xalqaro metodika — Rash modeli asosida hisoblanadi // Oliygoh.uz. — URL: https://oliygoh.uz/post/milliy-sertifikat-test-natijalari (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Milliy sertifikat ballari jadvali, B+ dan C gacha // InfoEdu.uz. 08.02.2026 (yangilangan 25.10.2026). — URL: https://infoedu.uz/milliy-sertifikat-imtihonida-necha-toplasa-dtmda-30ta-togri-yechdi-degan-boladi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Ikki fandan milliy sertifikat boʻlsa, ball qanday beriladi // InfoEdu.uz. 08.02.2026 (yangilangan 25.10.2026). — URL: https://infoedu.uz/milliy-test-tizimi-haqida-savollarga-javoblar-qachon-maksimal-ball-beriladi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Milliy sertifikat abituriyent va oʻqituvchiga qanday imtiyoz beradi? // Taʼlim xabarlari. — URL: https://talimxabarlari.uz/43696/ (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Boshlangʻich sinf oʻqituvchilari sertifikatga ariza 5-noyabrgacha topshiradi // InfoEdu.uz. — URL: https://infoedu.uz/boshlangich-talim-sertifikat-ariza-5-noyabr (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- B+ darajadagi milliy sertifikatga ega oʻqituvchilarga ustama beriladi // Kun.uz. 30.07.2026. — URL: https://kun.uz/news/2026/07/30/b-darajadagi-milliy-sertifikatga-ega-oqituvchilarga-ustama-beriladi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Boshlangʻich sinf oʻqituvchilari uchun milliy sertifikat imtihonida talabgorlar soniga limit qoʻyilmagan // Taʼlim xabarlari. — URL: https://talimxabarlari.uz/81802/ (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Milliy sertifikat uchun maksimal ball berish tizimi qayta koʻrib chiqilmoqda // Kursiv.uz. — URL: https://uz.kursiv.media/?p=2084298 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Maksimal ball bekor qilinadimi? Sertifikatli abituriyentlar boʻyicha kutilayotgan oʻzgarish // Zamin.uz. — URL: https://zamin.uz/uz/jamiyat/218537-maksimal-ball-bekor-qilinadimi-sertifikatli-abituriyentlar-boyicha-kutilayotgan-ozgarish.html (murojaat sanasi: 06.11.2026).
