Kimyo
Alkanlar va sikloalkanlar
Alkanlar
Alkanlar: to'yingan uglevodorodlar. Barcha uglerod atomlari sp³ gibridlangan, faqat σ-bog'lar bor.
Umumiy formula: CₙH₂ₙ₊₂.
| Alkan | Formula | n |
|---|---|---|
| Metan | CH₄ | 1 |
| Etan | C₂H₆ | 2 |
| Propan | propan C₃H₈ | 3 |
| Butan | C₄H₁₀ | 4 |
| Pentan | C₅H₁₂ | 5 |
Formula bo'yicha: n = 5 bo'lsa C₅H₁₂ (H soni = 2n + 2).
Kimyoviy xossalari
- Yonish: CO₂ va H₂O hosil bo'ladi.
- Almashinish (galogenlash, yorug'likda, radikal mexanizm): CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl.
- Parchalanish, degidrogenlash, izomerlanish.
Sikloalkanlar
Umumiy formula: CₙH₂ₙ.
- Siklopropan, siklobutan: halqa ochiladi (qo'shilish).
- Siklopentan va sikloheksan alkanlarga o'xshab almashinish reaksiyasiga kirishadi.
- Sikloheksan degidrogenlansa benzol hosil bo'ladi.
Olinishi va xossalari
- Al₄C₃ + 12H₂O → 3CH₄ + 4Al(OH)₃.
- CH₃COONa + NaOH → CH₄ + Na₂CO₃ (suyuqlantirish).
- Vyurs: 2CH₃Cl + 2Na → C₂H₆ + 2NaCl.
- Konovalov reaksiyasi: suyultirilgan HNO₃ bilan nitrolash.
- C₁-C₄ gazlar, C₅-C₁₅ suyuqliklar, undan yuqorisi qattiq moddalar. Suvda erimaydi.
Mavzu boʻyicha test
Quyidagilardan qaysi biri alkan?
- AC₂H₄
- BC₆H₁₄
- CC₃H₄
- DC₆H₆
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) C₆H₁₄
Esla: CₙH₂ₙ₊₂
2CH₃Cl + 2Na → ... reaksiyasi (Vyurs) mahsuloti:
- AMetan
- BEtan
- CPropan
- DEtilen
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) Etan
Esla: Vyurs: 2CH₃Cl + 2Na → C₂H₆ + 2NaCl
Sikloalkanlarning umumiy formulasi:
- ACₙH₂ₙ₊₂
- BCₙH₂ₙ
- CCₙH₂ₙ₋₂
- DCₙH₂ₙ₋₆
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) CₙH₂ₙ
Esla: CₙH₂ₙ
Metan to'liq yonganda hosil bo'ladi:
- ACO₂ va H₂O
- BCO va H₂
- CC va H₂O
- DCO₂ va H₂
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) CO₂ va H₂O
Esla: Yonish: CO₂ va H₂O hosil bo'ladi
Propanning formulasi:
- AC₃H₆
- BC₃H₈
- CC₃H₄
- DC₂H₆
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) C₃H₈
Esla: propan C₃H₈