Kimyo
Alkinlar
Alkinlar
Alkinlar: to'yinmagan uglevodorodlar, uchlamchi bog'li.
- Umumiy formula: CₙH₂ₙ₋₂.
- C atomlari sp-gibridlangan, valent burchak 180° (chiziqli).
- Uchlamchi bog': 1σ + 2π.
- Eng muhim vakili: atsetilen C₂H₂, H-C≡C-H (3σ + 2π).
Atsetilen olinishi va Kucherov reaksiyasi
- CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ (atsetilen)
- Kucherov reaksiyasi: H₂O, Hg²⁺
- CH₃CHO (sirka aldegid)
- CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂↑ + Ca(OH)₂.
- Metanni 1500 °C da parchalash: 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂.
- Kucherov: C₂H₂ + H₂O → CH₃CHO (Hg²⁺ ishtirokida).
Xossalari
- Qo'shilish: H₂, Br₂, HCl, H₂O.
- Alkin: brom suvi, KMnO₄ rangsizlanadi. Bu to'yinmaganlikka sifat reaksiya.
- Trimerlanish (Zelinskiy): 3C₂H₂ → C₆H₆.
- Ag⁺ cho'kma: uchlamchi bog' chekkada bo'lsa (kumush ammiakli eritmasi bilan).
- C₂H₂ + 2H₂ → C₂H₆ (to'liq gidrogenlash, Ni). C₂H₂ + H₂ → C₂H₄ (qisman).
Qo'shimcha
- Atsetilen yonganda harorat ≈ 3000 °C. Metallarni kesish va payvandlashda ishlatiladi.
- Alkinlar izomeri: alkadiyenlar (CₙH₂ₙ₋₂).
- Atsetilendan vinilxlorid, sirka kislota, kauchuk olinadi.
Mavzu boʻyicha test
Atsetilen laboratoriyada qanday olinadi?
- ACaC₂ + H₂O
- BCaCO₃ + HCl
- CCH₄ + Cl₂
- DC₂H₅OH + H₂SO₄
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) CaC₂ + H₂O
Esla: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂↑ + Ca(OH)₂
Kucherov reaksiyasida atsetilendan hosil bo'ladi:
- AEtanol
- BSirka aldegid
- CBenzol
- DEtilen
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) Sirka aldegid
Esla: Kucherov: C₂H₂ + H₂O → CH₃CHO
Alkinlarning umumiy formulasi:
- ACₙH₂ₙ₊₂
- BCₙH₂ₙ
- CCₙH₂ₙ₋₂
- DCₙH₂ₙ₋₆
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) CₙH₂ₙ₋₂
Esla: CₙH₂ₙ₋₂
Atsetilenning formulasi:
- AC₂H₄
- BC₂H₆
- CC₂H₂
- DC₆H₆
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) C₂H₂
Esla: atsetilen C₂H₂
Atsetilendagi uglerod-uglerod bog'i:
- AUchlamchi
- BOddiy
- CQo'sh
- DAromatik
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) Uchlamchi
Esla: Uchlamchi bog': 1σ + 2π