Fizika
Atom va yadro fizikasi
Atom tuzilishi
Atom yadro va uning atrofidagi elektronlardan iborat. Yadro proton va neytronlardan tuzilgan.
- Rezerford (1911) tajribasi atomning yadroviy modelini isbotladi.
- Bor postulatlari: elektron statsionar orbitalarda nurlanmaydi. Yuqori orbitadan pastkisiga o'tganda foton chiqaradi: hν = E_m − E_n, bunda E_m > E_n.
- Yadro: A = Z + N. Bunda A massa soni, Z protonlar soni, N neytronlar soni.
Masalan, kislorod-17 (Z = 8) yadrosida neytronlar soni N = 17 − 8 = 9.
Radioaktivlik
| Nur | Nima |
|---|---|
| α | geliy yadrosi (He-4) |
| β | elektronlar |
| γ | elektromagnit to'lqin |
- Yarim yemirilish davri T bo'yicha qolgan yadrolar soni: N = N₀·2^(−t/T).
- Bog'lanish energiyasi: E = Δm·c², bunda Δm massa defekti.
Yarim yemirilishni hisoblash
Vaqtni davrlar soniga aylantir: n = t/T. Keyin qolgan qism 1/2ⁿ bo'ladi.
- Davrlar sonini top: n = t/T
- Qolgan qismni yoz: 1/2ⁿ
- Kerak bo'lsa N₀ ga ko'paytir
Bitta yarim yemirilish davridan keyin yadrolar yarmi qoladi, hammasi yemirilmaydi. Yarim yemirilish davri 6 soat bo'lsa, 30 soatda n = 5 davr o'tadi va 1/32 qismi qoladi.
Mavzu boʻyicha test
Uglerod-14 yadrosida (Z = 6) nechta neytron bor?
- A6
- B8
- C14
- D20
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) 8
Esla: A = Z + N
Yarim yemirilish davri 2 sutka bo'lsa, 8 sutkadan keyin dastlabki yadrolarning qancha qismi qoladi?
- A1/2
- B1/4
- C1/8
- D1/16
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: D) 1/16
Esla: N = N₀·2^(−t/T)
α-zarra nima?
- AElektron
- BProton
- CGeliy yadrosi
- DFoton
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) Geliy yadrosi
Esla: geliy yadrosi (He-4)
Uran-238 yadrosida (Z = 92) nechta neytron bor?
- A92
- B238
- C330
- D146
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: D) 146
Esla: A = Z + N
Moddaning yarim yemirilish davri 5 kun. 15 kundan keyin dastlabki yadrolarning qancha qismi qoladi?
- A1/3
- B1/8
- C1/6
- D1/15
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) 1/8
Esla: yadrolar yarmi qoladi