Kimyo
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari
Asosiy tushuncha
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida (OQR) elementlarning oksidlanish darajasi o'zgaradi.
| Jarayon | Elektron | Daraja | Modda |
|---|---|---|---|
| Oksidlanish | beradi | ortadi | qaytaruvchi |
| Qaytarilish | oladi | kamayadi | oksidlovchi |
- Oksidlanish: elektron berish, daraja ortadi. Qaytaruvchi elektron beradi.
- Qaytarilish: elektron biriktirish, daraja kamayadi. Oksidlovchi elektron biriktiradi.
Koeffitsiyentlar elektron balans usulida topiladi: berilgan elektronlar soni biriktirilganlar soniga teng.
Oksidlanish darajasini topish
- Oddiy moddada daraja 0.
- Birikmada vodorod +1, gidridlarda −1.
- Kislorod −2, peroksidlarda −1.
- Molekuladagi darajalar yig'indisi 0.
- KMnO₄ da Mn: +7. H₂SO₄ da S: +6. K₂Cr₂O₇ da Cr: +6.
Oksidlovchi va qaytaruvchilar
- Kuchli oksidlovchilar: KMnO₄, K₂Cr₂O₇, HNO₃, konsentrlangan H₂SO₄, O₂, galogenlar.
- Qaytaruvchilar: metallar, H₂, C, CO, H₂S.
KMnO₄ ning muhitga ko'ra qaytarilishi:
- kislotali muhitda Mn²⁺
- neytral muhitda MnO₂
- ishqoriy muhitda K₂MnO₄ (MnO₄²⁻)
Reaksiya turlari
- Molekulalararo.
- Ichki molekulyar (KMnO₄ ning parchalanishi).
- Disproporsiyalanish (Cl₂ + H₂O).
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑: Zn qaytaruvchi, H⁺ oksidlovchi.
Mavzu boʻyicha test
KMnO₄ tarkibida marganesning oksidlanish darajasi:
- A+2
- B+4
- C+6
- D+7
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: D) +7
Esla: KMnO₄ da Mn: +7
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ reaksiyasida qaytaruvchi:
- AHCl
- BZn
- CH₂
- DZnCl₂
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) Zn
Esla: Zn qaytaruvchi, H⁺ oksidlovchi
KMnO₄ kislotali muhitda qaytarilganda hosil bo'ladi:
- AMnO₂
- BK₂MnO₄
- CMn²⁺
- DMn₂O₇
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) Mn²⁺
Esla: kislotali muhitda Mn²⁺
H₂SO₄ tarkibida oltingugurtning oksidlanish darajasi:
- A+4
- B+6
- C−2
- D+2
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) +6
Esla: H₂SO₄ da S: +6
Oksidlovchi elektronlarni:
- ABeradi
- BYo'qotadi
- CQabul qiladi
- DO'zgartirmaydi
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) Qabul qiladi
Esla: Oksidlovchi elektron biriktiradi