Kimyo
Kimyoviy reaksiya tezligi
Tezlik nima
Reaksiya tezligi: vaqt birligida reagent konsentratsiyasining o'zgarishi.
v = ±Δc / Δt
O'lchov birligi: mol/(l·s).
Tezlikka ta'sir qiladi: reagentlar tabiati, konsentratsiya, harorat, katalizator, sirt yuzasi va bosim (gazlarda).
| Omil | Tezlikka ta'sir |
|---|---|
| C ↑ | ortadi |
| T ↑ (10 °C) | 2-4 marta ↑ |
| Katalizator | ortadi (Ea ↓) |
| Ingibitor | kamayadi |
| Sirt ↑ | ortadi |
Qonunlar
- Massalar ta'siri qonuni: aA + bB → mahsulot uchun v = k·[A]ᵃ·[B]ᵇ. k tezlik konstantasi.
- Vant-Goff qoidasi: har 10 °C da tezlik 2-4 marta ortadi.
- Formula: v₂ = v₁·γ^((t₂ − t₁) / 10).
Katalizator va ingibitor
- Katalizator Ea ni kamaytiradi, reaksiya tezlashadi.
- Ingibitor reaksiyani sekinlashtiradi.
- Katalizator muvozanatni siljitmaydi. Reaksiya oxirida o'zgarmay qoladi.
Yana bilish kerak
- Qattiq modda tenglamaga kiritilmaydi (geterogen reaksiyalarda).
- k konsentratsiyaga bog'liq emas, u harorat va katalizatorga bog'liq.
- Gomogen reaksiya bir fazada (gaz-gaz). Geterogen turli fazalarda (qattiq-gaz).
- Maydalangan modda sirti kattaroq, shuning uchun tezroq reaksiyaga kirishadi.
Mavzu boʻyicha test
γ = 2 bo'lsa, harorat 30 °C ga oshganda tezlik necha marta ortadi?
- A2
- B4
- C8
- D16
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) 8
Esla: v₂ = v₁·γ^((t₂ − t₁) / 10)
2A + B → C reaksiyada v = k[A]²[B]. A konsentratsiyasi 2 marta ortsa, tezlik:
- A2 marta ortadi
- B4 marta ortadi
- C8 marta ortadi
- Do'zgarmaydi
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) 4 marta ortadi
Esla: Massalar ta'siri qonuni
Katalizator reaksiyada nimani kamaytiradi?
- AIssiqlik effektini
- BAktivlanish energiyasini
- CMuvozanat konstantasini
- DMahsulot massasini
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) Aktivlanish energiyasini
Esla: Katalizator Ea ni kamaytiradi
Haroratni oshirganda reaksiya tezligi:
- AOrtadi
- BKamayadi
- CO'zgarmaydi
- DNolga teng bo'ladi
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) Ortadi
Esla: har 10 °C da tezlik 2-4 marta ortadi
Reaksiya tezligining o'lchov birligi:
- Amol/l
- Bmol/(l·s)
- Cg/ml
- Dl/mol
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) mol/(l·s)
Esla: v = ±Δc / Δt