Matematika
Arifmetik progressiya
Ta'rif
Arifmetik progressiya (AP) shunday ketma-ketlik, unda ikkinchi hadidan boshlab har bir had oldingisiga bir xil d sonini qo'shishdan hosil bo'ladi. d ayirma deyiladi: d = aₙ₊₁ − aₙ.
- d > 0 bo'lsa progressiya o'sadi, d < 0 bo'lsa kamayadi, d = 0 bo'lsa hamma hadlar teng.
- Misol: 3, 7, 11, 15, ... bunda a₁ = 3, d = 4.
Asosiy formulalar
| Nima topiladi | Formula |
|---|---|
| n-had | aₙ = a₁ + (n − 1) · d |
| Dastlabki n had yig'indisi | Sₙ = (a₁ + aₙ) · n / 2 |
| Yig'indi (ikkinchi ko'rinish) | Sₙ = (2a₁ + (n − 1) · d) · n / 2 |
| O'rta had | aₙ = (aₙ₋₁ + aₙ₊₁) / 2 |
- Hadlar indekslari yig'indisi teng bo'lsa, hadlar yig'indisi ham teng: k + m = p + s bo'lsa, aₖ + aₘ = aₚ + aₛ.
- Ketma-ket uch son a, b, c AP tashkil qilsa, 2b = a + c.
- aₙ = aₘ + (n − m) · d. Ikki had ma'lum bo'lsa, d = (aₙ − aₘ) / (n − m).
Yechish tartibi
- Berilganlardan a₁ va d ni toping
- n-had yoki yig'indi formulasini yozing
- n ni tenglamadan toping (butun va musbat bo'lishi shart)
- Javobni sonlar bilan tekshiring
Misollar
- a₁ = 3, d = 4 bo'lsa, a₁₀ = 3 + 9 · 4 = 39. S₁₀ = (3 + 39) · 10 / 2 = 210.
- a₃ = 7, a₇ = 19 bo'lsa, d = (19 − 7) / 4 = 3, a₁ = 7 − 2 · 3 = 1.
- 5 dan 50 gacha bo'lgan 5 ga karrali sonlar: 5, 10, ..., 50, ya'ni 10 ta had, yig'indi (5 + 50) · 10 / 2 = 275.
Qo'shimcha
- 1 dan n gacha natural sonlar yig'indisi n(n + 1)/2.
- Hadlar soni = (oxirgi − birinchi)/d + 1
- Yig'indi formulasida 2 ga bo'lishni unutmang.
Mavzu boʻyicha test
AP da a₁ = 5, d = 3. a₁₂ ni toping.
- A38
- B36
- C41
- D33
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) 38
Esla: aₙ = a₁ + (n − 1) · d
AP da a₄ = 10 va a₉ = 30. Birinchi had a₁ ni toping.
- A2
- B−6
- C−2
- D6
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) −2
Esla: aₙ = a₁ + (n − 1) · d
2, 5, 8, ... progressiyaning dastlabki 10 hadi yig'indisi:
- A145
- B150
- C310
- D155
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: D) 155
Esla: Sₙ = (a₁ + aₙ) · n / 2
12 dan 99 gacha 3 ga karrali barcha sonlar yig'indisi:
- A1665
- B1554
- C1776
- D1610
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) 1665
Esla: Hadlar soni = (oxirgi − birinchi)/d + 1
x, 2x + 1, 4x − 3 sonlari shu tartibda AP tashkil qiladi. x ni toping.
- A3
- B5
- C7
- D−5
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) 5
Esla: aₙ = (aₙ₋₁ + aₙ₊₁) / 2
