Matematika
Trigonometrik ifodalar
Asosiy ayniyatlar
- sin²x + cos²x = 1
- tg x = sin x / cos x, ctg x = cos x / sin x, tg x · ctg x = 1
- 1 + tg²x = 1 / cos²x, 1 + ctg²x = 1 / sin²x
Qo'shish va ikkilangan burchak
- sin 2x = 2 sin x cos x
- cos 2x = cos²x − sin²x = 1 − 2sin²x = 2cos²x − 1
- sin(a ± b) = sin a cos b ± cos a sin b
- cos(a ± b) = cos a cos b ∓ sin a sin b
- tg(a ± b) = (tg a ± tg b) / (1 ∓ tg a · tg b)
- ctg(a − b) = (ctg a · ctg b + 1) / (ctg b − ctg a)
Keltirish formulalari
sin(180° − x) = sin x, cos(180° − x) = −cos x, tg(180° − x) = −tg x, ctg(180° − x) = −ctg x, sin(90° − x) = cos x. Avval chorakni, keyin ishorani aniqla.
Surat va maxrajni cos x ga bo'l: bir jinsli nisbat tg x ga keladi. Masalan tg x = 2 bo'lsa, (3sin x + cos x) / (sin x − cos x) = (3 · 2 + 1) / (2 − 1) = 7.
Jadvallar
| burchak | 30° | 45° | 60° |
|---|---|---|---|
| sin | 1/2 | √2/2 | √3/2 |
| cos | √3/2 | √2/2 | 1/2 |
| tg | √3/3 | 1 | √3 |
Chorakdagi ishoralar (birlik aylana bo'yicha):
| Chorak | sin | cos | tg, ctg |
|---|---|---|---|
| I | + | + | + |
| II | + | − | − |
| III | − | − | + |
| IV | − | + | − |
Misollar
- sin x = 3/5, x birinchi chorakda: cos²x = 1 − 9/25 = 16/25, cos x = 4/5, tg x = 3/4, sin 2x = 24/25, cos 2x = 1 − 18/25 = 7/25. Tekshiruv: (24/25)² + (7/25)² = 576/625 + 49/625 = 1.
- sin⁴x − cos⁴x = (sin²x − cos²x)(sin²x + cos²x) = sin²x − cos²x, shuning uchun sin⁴x − cos⁴x + 2cos²x = sin²x + cos²x = 1.
- sin 150° + cos 120° + tg 135°: sin 150° = sin 30° = 1/2, cos 120° = −cos 60° = −1/2, tg 135° = −tg 45° = −1. Yig'indi −1.
Ehtiyot bo'ling
- sin(a + b) ≠ sin a + sin b.
- Ildiz olganda ± dan qaysi biri kerakligini chorak aytadi.
- Keltirishda ishora: cos 120° < 0.
- sin²x bu (sin x)², sin(x²) emas.
- cos 2x ning uchta shaklidan qulayini tanlang: sin x berilsa 1 − 2sin²x, cos x berilsa 2cos²x − 1.
Mavzu boʻyicha test
cos x = −5/13 va x ikkinchi chorakda bo'lsa, sin 2x ning qiymati:
- A120/169
- B−120/169
- C−119/169
- D−10/13
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) −120/169
Esla: sin 2x = 2 sin x cos x
tg x = 4 bo'lsa, (sin x + 2cos x) / (2sin x − cos x) ifodaning qiymati:
- A2/3
- B2/7
- C7/6
- D6/7
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: D) 6/7
Esla: Surat va maxrajni cos x ga bo'l
sin 135° − cos 135° ifodaning qiymati:
- A√2
- B0
- C√2/2
- D−√2
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: A) √2
Esla: Keltirishda ishora: cos 120° < 0
sin 15° · cos 15° ko'paytmaning qiymati:
- A1/2
- B√3/4
- C1/4
- D1/8
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: C) 1/4
Esla: sin 2x = 2 sin x cos x
sin x = 1/4 bo'lsa, cos 2x ning qiymati:
- A15/16
- B7/8
- C1/2
- D3/4
Javobni koʻrsat
Toʻgʻri javob: B) 7/8
Esla: 1 − 2sin²x = 2cos²x − 1
